Panel dyskusyjny A2


29.11 | GODZ.: 12:30 - 14:00



PANELIŚCI:
- Ilona Pietrzak | INSPRO Instytut Spraw Obywatelskich
- s. Jolanta Glapka | Fundacja Pasja Życia im. s. Józefy Menendez
- dr Maria Supera-Markowska | Uniwersytet Warszawski
- Waldemar Weihs | Dolnośląska Federacja Organizacji Pozarządowych

Mechanizm 1% podatku dochodowego od osób fizycznych funkcjonuje w Polsce już 15 lat. Pojawił się w ustawie z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, a inspiracją do jego wprowadzenia były doświadczenia węgierskie. Celem nowego rozwiązania było wsparcie organizacji pożytku publicznego oraz zaszczepienie w Polakach pierwiastka dobroczynności – od 1% podatku do darowizn. Czy został on osiągnięty?

W 2004 roku podatnicy mogli po raz pierwszy przekazać 1% podatku za rok poprzedni organizacjom pożytku publicznego. Na przestrzeni lat zmienił się sposób nie tylko sposób przekazywania tych funduszy, ale także liczba podatników i wielkość środków finansowych. Początkowo podatnik sam musiał wpłacić nie więcej niż 1% swojego podatku na konto wybranej organizacji pożytku publicznego, a dopiero później wykazywał to w zeznaniu podatkowym, pomniejszając należny podatek. Tę skomplikowaną procedurę uproszczono kilka lat później, co z pewnością przełożyło się na liczbę podatników korzystających z tego mechanizmu, jak i wielkość przekazywanej kwoty. Poza tym nie bez znaczenia było również poszerzenie kręgu podatników uprawnionych do przekazania 1% podatku (m.in. opodatkowanych wg stawki 19% z pozarolniczej działalności gospodarczej lub działów specjalnych produkcji rolnej oraz opodatkowanych wg stawki 19% z odpłatnego zbycia papierów wartościowych lub pochodnych instrumentów finansowych). Zgodnie z danymi Ministerstwa Finansów 80 tys. podatników przekazało łącznie 10 mln w 2004 roku złotych, podczas gdy trzy lata później było to już 1,6 mln podatników i 105,4 mln zł. W tym roku, wg stanu na 17 września, 14,1 mln podatników przekazało rekordową kwotę 761,3 mln zł. Jak widać, co roku zwiększa się zarówno łączna kwota przekazanych środków w ramach mechanizmu 1%, jak i liczba podatników dokonujących takiego odpisu.

Dla części organizacji pożytku publicznego, zwłaszcza tych mniejszych, przychody z 1% podatku stanowią istotną pozycję w budżecie. Wg danych pochodzących ze sprawozdań merytorycznych organizacji pożytku publicznego przychody ogółem z 1% podatku w 2015 roku wynosiły 7,70% łącznej kwoty przychodów organizacji, a w 2016 roku – 7,16%. Liczba organizacji pożytku publicznego korzystających z 1% podatku ulega również zwiększeniu – od 6 038 w 2009 roku do 8 682 w 2018 roku (stan na 17 września 2018 roku).

Od wielu lat pojawiają się głosy, że należałoby wprowadzić pewne zmiany w mechanizmie 1%, a zwłaszcza w odniesieniu do tzw. subkont, które mogą być uznawane przez niektórych za wypaczające ideę mechanizmu 1%. W ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie jest mowa o tym, że środki z 1% podatku muszą być wykorzystane tylko na prowadzenie działalności pożytku publicznego, a w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych – o możliwości wskazania przez podatnika celu szczegółowego. Kwestie dotyczące więc przepływu środków z 1% podatku pomiędzy organizacją a jej podopiecznym mogą być uregulowane umową cywilnoprawną. Często zdarza się, że podatnik nie jest świadomy, że przekazuje 1% podatku na rzecz organizacji pożytku publicznego, a nawet może nie wiedzieć, jak się ona nazywa, gdyż w zeznaniu podatkowym wystarczy podać jedynie nr KRS organizacji, kwotę i cel szczegółowy. Zdarzają się także konflikty w sytuacjach, w których organizacja nie przekazuje całości otrzymanych środków na dany cel szczegółowy beneficjentom subkont. Z pewnością propozycje zakazu wykorzystywania subkont w mechanizmie 1% podatku wzbudziłyby kontrowersje, gdyż gros środków z 1% podatku trafia do organizacji pożytku publicznego prowadzących takie subkonta. Jednak należy zaznaczyć, że w założeniu ustawodawcy środki miały trafiać do wielu różnorodnych organizacji i wspierać wszechstronny rozwój we wszystkich dziedzinach życia publicznego. Jak wynika z danych za rok 2018 jedną trzecią wszystkich środków z 1% podatku otrzymało pięć organizacji – wszystkie one prowadziły subkonta związane z rehabilitacją dzieci i młodzieży, pomocą i ochroną zdrowia oraz pomocą niepełnosprawnym, a więc duża część środków zasiliła konta jedynie wąskiej grupy kilku największych podmiotów. Subkonta, choć znacząco poprawiają sytuację konkretnych potrzebujących, nie są systemową odpowiedzią na problemy, dla których rozwiązywania mechanizm 1% został ustanowiony. Zatem, czy to w tym kierunku powinien iść mechanizm 1% ? Należy pamiętać, że poprzez organizacje pożytku publicznego wspierane są teraz osoby potrzebujące, które nie mogą liczyć na pomoc z innych źródeł.

Za kolejne wypaczenie może być uznana praktyka niektórych organizacji pożytku publicznego uprawnionych do otrzymania 1% podatku, które pobierają tzw. prowizję od tych organizacji pozarządowych, którym część 1% podatku przekazują w ramach celu szczegółowego. Również takie działania mogą wypaczać ideę mechanizmu 1% i powodować, że podatnicy mogą tracić zaufanie do organizacji pożytku publicznego. Ponadto, dyskusyjne także wydaje się, czy udało się przy pomocy mechanizmu 1% rozbudzić w Polakach dobroczynność i dzielenie się swoimi zasobami finansowymi. Panuje bowiem błędne przekonanie, że przekazany 1% podatku to swego rodzaju darowizna, a nie środki publiczne, co do losów których państwo scedowało decyzję na podatnika.

Należy także na koniec zaznaczyć, że zeznania podatkowe za 2018 rok będą przygotowywane przez Ministerstwo Finansów na podstawie posiadanych przez nie danych, bez konieczności wypełniania formularzy przez podatników. Niektórzy uważają, że może to doprowadzić do spadku wpływów z 1% podatku, gdyż podatnicy mogą zapomnieć o przekazaniu 1% podatku. Niemniej jednak wydaje się, że takie zagrożenie jest znikome, ponieważ w tak przygotowanym zeznaniu podatkowym będzie m.in. informacja o nr. KRS organizacji, której w poprzednim roku podatnik przekazał 1% podatku, i w razie potrzeby podatnik będzie mógł ten numer wpisać lub zmienić.
Biorąc pod uwagę powyższe, zagadnienia związane z mechanizem 1% podatku są złożone i wymagają przeprowadzenia ogólnej debaty anagażującej różne środowiska. Z pewnością przy dokonywaniu ewentualnych zmian ważne jest wzięcie pod uwagę wielu aspektów i tych kilkunastu lat, w trakcie których nastąpiła przemiana w myśleniu Polaków na temat 1% podatku.